menu

Tuesday, 29 September 2015

2. Èх тархины гадрын эсийн талбайн гүйцэтгэх үүргийн байршил








Хүний их тархины гадрын үйл ажиллагааг XIX зууны дунд үеэс эхлэн системтэй судалж эхэлсэн бөгөөд Парижийн хүн судлалын нийгэмлэгийн гишүүн Поль Брокагийí удирдлагаар уг нийгэмлэгийн гишүүд тархины эсийн бүтцийг нэлээд нарийн судалсан байна. Одоо үед хүний тархины ýñèéã нэлээд нарийн судалжээ. Эсийн б¿тэц болон нэн ялангуяа òàðõèíû ýñèéí г¿йцэтгэх ¿¿ргийг янз б¿рийн аргаар судалж, тархины ýñèéí ÿíç  бүрийн салбар хэсгүүдийн гаж гэмтлийг хүний сэтгэцийн үйл àæèëëàãààтай холбон олсны үр дүнд их тархины гадрын дагзны хэсгийн ýñýä õ¿íèé харааны сэрлийн төв, чамархай орчмын талбайн эсэд сонорын òºâ, òºâ далангийн хойд хэсэгт хүрэлцэх эрхтний төв тус тус оршдог ãýæ äýýð дурдсан мэдрэхүйн төвүүдийг тархины эсийн хязгаарлагдмал õýñãèéí áàéðøëаар нотлон тайлбарлажээ.

Îð÷èн үед шинжлэх ухаан нь энэхүү механик тайлбарыг үгүйсгэж áàéíà. Зөвлөлтийн эрдэмтэн /А.Р.Лурия/ өвчтөний тархийг íàðèéí судалж хүний сэтгэцийн аливаа үйл ажиллагаа, үг яриа, бичих áîäîõ çýрэг үйл нь их тархины гадрын эсийн талбайн зөвхөн аль нэг õÿçãààðлаãäмал хэсгийн гаж гэмтэлтэй холбоотой төдий биш харин их òàðõèíû гадрын эсийн талбайн янз бүрийн хэсгийн гэмтэлтэй холбоотой ãýæ òàéëбарлаж байна. Жишээ нь өвчтөн хүн бичих чадвараа алдах нь ò¿¿íèé их тархины зүүн тал бөмбөлгийн чамархай, духны болон дагз, çóëàéí хэсгийн мэдрэлийн эсүүд гэмтсэнээс шалтгаалдаг болсон нь íîòëîãдсон байна.
ͺãөө талаас их тархины гадрын эсийн талбайн хязгаарлагдмал õýñýã ãэмтэхэд хүний сэтгэцийн зөвхөн салангад үйл ажиллагаа øàëòãààлахгүй, харин сэтгэцийн олон төрлийн үйл ажиллагаанд согог ñóóäàã нь батлагдсан байна. Жишээ нь их тархины гадрын зулай, дагзны õÿçãààрлагдмал хэсгийн мэдрэлийн эсүүд гэмтэхэд хүн орон çàéä баримжаалах чадвараа алдаж, тоо цифр тогтоохоо больж, бодох ñýòãýõ үйл ажиллагааны эрчим буурч, хүний хэлсэн үгийг ойлгохоо áîëüдог байна.
Орчин үед их тархины гадрын эсийн талбайн гүйцэтгэх үүргийн áàéðøèë буюу тархины сэтгэцийн процессуудын байршлын тухай àñóóäëûã дараах байдлаар тайлбарласан байна. И.П.Павловын дээд мýäрэлийн үйлийн тухай сургаалын үндсэн дээр бие махбодод үйлдэл ¿ç¿үлсэн гадаад, дотоод цочроогчдод задлан шинжлэл хийх, тэдгээрийг íýãòãýн дүгнэх үйл ажиллагаа нь их тархины гадарт явагддаг гэж үзэж áàéíа. Ингэж гадаад, дотоод цочроогчдын үйлдэлд задлан шинжлэл хийх ìýäрэлийн үйлийн нарийн аппаратыг анализатор буюу задëан ялгагч ãýæ И.П.Павлов нэрлэсэн байна. Задлан ялгагч бүр нь цочролыг хүлээн àâàõ аппарат буюу рецептор /хүлээн авагч/, мэдрэлийн эсийн хөөрлийг äàìжуулах зам, мэдээллийн олон эсээс бүрэлдсэн тархины төв хэсэг ãýñýí гурван үндсэн хэсгээс тогтдог байна. Жишээ нь харааны задлан ÿëãàã÷ нь нүд бөгөөд нүдний задлан ялгагчийн цочролыг хүлээн авах ðåöåптор /хүлээн авагч/ хөөрлийг дамжуулах зам нь харааны нервүүд, õàðèí их тархины гадрын дагзны хэсэгт байрласан мэдрэлийн эсийн хуримтлал нь задлан ялгагчийн тархины төв хэсэг юм.
Задлан ялгагчийн тархины төв хэсэг нь үлэмж нарийн бүтэцтэй байна. Харааны задлан ялгагчийн төв хэсэг нь их тархины дагзны хэсэгт, сонорынх чамархайн хэсэгт, хөдөлгөөнийх төв далангийн өмнөд хэсэгт, арьсных төв далангийн хойд хэсэгт тус тус байрласан байна. Харин одоî хэр амтлах ба үнэртэх задлан ялгагчийн тархины төв хэсэг нь нарийí тогтоогдоогүй байна. Бие махбодын дотоод эрхтнүүдээс ирж байгàа цочролыг хүлээн авах задлан ялгагчийн тархины төв хэсэг нь их тархиíû эсийн талбайн янз бүрийн хэсэгт байрласан байдаг гэж эрдэмтэд үзэæ байна. Ийм учраас их тархины гадар нь янз бүрийн задлан ялгагчиéí тархины төв хэсгийн цогцолбор газар юм гэсэн дүгнэлтэд хүрч байна. Гадаад, дотоод орчноос бие махбодод үзүүлж байгаа бүх цочролыг задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх үйл нь их тархины гадарт явагдана. Хүний сэтгэцийн үйл ажиллагааг судалсны үндсэн дээр их тархины гадар нь гүйцэтгэх үүргийн хувьд нь өмнөд буюу духны, хойд буюу дагзны хэсэг гэж хоёр үндсэн салбарт хуваагдаж байгаа юм. Их тархины хойд салбар хэсгийн мэдрэлийн эсүүд нь мэдрэхүйн эрхтнүүдээс мэдээлэл хүлээн авч, түүнийг боловсруулан сэрэл, хүртэхүй, төсөөлөл зэрэг сэтгэцийн үзэгдэл болгон хувиргах үүргийг гүйцэтгэнэ. Харин их тархины хэсгийн өмнөд буюу духны салбар хэсгийн мэдрэлийн эсүүд нь амьтны орчинтойгоо зохицолдох хамгийн нарийн үйлээс эхлээд эр зориг, сэтгэхүйн нарийн үйлийг хүртэлх хүн ба амьтны зан үйлийг удирдан зохицуулах үүргийг гүйцэтгэнэ.

И.П.Павлов мэдрэлийн бүх үйл ажиллагааг дээд, доод гэж хоёр хэсэгт хуваасан байна. Доод мэдрэлийн үйл ажиллагаа нь бие махбодын дотоод нэгдмэл байдлыг хангах үйлийг удирдана. Дээд мэдрэлийн үйл ажиллагаа нь бие махбодын ба түүнийг хүрээлэн байгаа гадаад орчны хоорондын нэгдлийг удирдан чиãëүүлнэ. Доод мэдрэлийн тогтолцооны үйл ажиллагаа нь их тархины доод салбар хэсгүүдийн удирдлагаар явагддаг бол дээд мэдрэлийн үйл ажиллагаа нь их тархины гадрын удирдлагаар жолоодогдоно. Ийм учраас их тархины гадрын үйл ажиллагаа нь нөхцөлт рефлекст үйл юм.

No comments:

Post a Comment